top of page

setlife.com Group

Public·2 members

Istoriia Mongolov Skachat Fb2


64 BOZKIRLARIN SON GÖÇEBE FATİHİ sabit ve istikrarlı bir bütün olarak tarif etmişlerdir. Bu Evans-Pritchard' ın resmettiği görece eşit bölümlere ayrılmış aşiret ya da Paul Kirchhoff un çizdiği koni biçimli bir sınıfsal yapıya sahip, katmanlı aşiret olabilir. 32 En son araştırmalar, aşiretlerin hem yapı hem de üyelik anlamında esnekliğinin altını çizmektedir. Bu fo rmülasyona göre, aşiretçilik durağan bir durum olarak değil, tekrarlayan, dinamik ve hatta geri dönüşleri de olan bir süreçtir. 33 Kimi araştırmacılar aşiretin esasen siyasi ve geçici bir amacı olduğunu ileri sürmektedir; buna göre, aşiret reisinin peşinden giden herkes aşiretin üyesiydi ve reisin ölümünde ya da yenilgisinde, aşiret dağılırdı. 34 Aşiretin bu daha dinamik tanımı, tarihsel gerçekliğe muhtemelen daha yakın düşer; özellikle de göçebelerin askeri ve siyasi gücü hala ellerinde bulundurdukları, başarılı bir aşireti tanımlamakta kullanıldığında. Göçebe toplumunda güçlü bir önder birçok insanı cezbedip, yeni ve eski yandaşlar arasındaki farkı iyice silikleştirebilir. Fredrik Barth' ın İranlı Basseri aşiretini anlatımı, aşireti oluşturan farklı unsurların ve aşiretin alt bölümlerinin bölgedeki çeşitli aşiretler arasındaki serbest hareketinin çok canlı bir resmini çizer.35 Ortaçağ bozkırının Türk ve Moğol aşiretleri hakkında elimizde bulunan kanıtlar, benzer bir karmaşık ve akışkan aşiret yapısına işaret eder. 36 O halde, eğer bir aşireti verili bir anda tanımlamak durumundaysak, onu en iyi aşiret 32 E. E. Evans-Pritchard, The Nuer (Oxford, 1940), s , , Paul Kirchhoff, "The Principles of Clanship in Human Sociery," Davidson Journal of Anthropology, cilt 1 (1955), s Herbert S. Lewis, "Typology and Process in Political Evolution," J. Helm, der., Essays on the Problem of Tribe: Proceedings of the 1967 Annual Sp ring Meeting of the American Ethnological Society (Seattle, 1968) içinde, s. 1O Bkz. Örneğin Rudi Lindner, "What was a Nomadic Tribe?" Comparative Studies in Society and History, 24 # 4 (1982), s , Lois Beck, The Qashqa'i of Iran (New Haven; Londra, 1986), s Fredrik Barth, Nomads ofsouth Persia (Oslo; Londra; New Yo rk, 1964), s. 52, Bkz. örneğin B. la. Vladimirtsov, ObshchestvennyT strot mongolov: mongol'ski ' kochevot feodalizm (Leningrad, 1934), s. 59, 63, Omeljan Pritsak, "Stammesnamen und Titulaturen der altiaschen Völker," Ural!Altaische jahrbücher, XXIV # 1-2, s




istoriia mongolov skachat fb2



213 TİMURLENK cezalandırılanların hep Acem bürokratlar olması manidardır. Yolsuzluk yüzünden cezalandırıldığını bildiğimiz Çağataylı tek bir daruga varken, hiçbir muhassıl yoktur. 43 Timur, her ne kadar Acem bürokratlarında cezalandırdığı şeyleri Çağataylı memurlarda göz yummuş olabilirse de, yerel divanlara karşı getirdiği suçlamalarda yalana başvurmasına herhalde gerek kalmıyordu. Timur'un yerleşik bürokrasisinin üyeleri gasp etmeyi kolaylaştıran konumlardaydılar; onlara verilen görev, tebaalarını korumak ya da onlara fayda sağlamak değil, onları sömürmekti; vergi salma, müsadere, yerel hazinenin içindekilerin kaydı, yerel usulsüzlüklerin teftiş edilmesi ve cezalandırılması gibi görevlerin hiçbiri, Timur'un bürokratlarının yerel nüfusun gönlünü fethetmesi için konmuş değildi. Timur ve maiyeti, Acem bürokratların, görev alanlarındaki halkı ödeyemeyeceği kadar ağır yükler altına sokmasına izin vermekle kalmıyor, ama onları zaman zaman buna teşvik ediyordu. İbn Arabşah, Suriye'nin fethini anlatırken, Timur'un, halkın parasını pulunu sağmak için istihdam ettiği yerlilerin listesini verir.44 Timur, yolsuzluğu teşvik ettiği su götürmeyen, görevlilerin hükümdara son derece ağır hediyeler sunması biçimindeki Moğol geleneğini de devam ettirdi. 45 Aslında Şiraz divanı başkanı Kutbeddin Kurami'yi idam ettirmesi de, böyle bir hediye için toplanan haraçlarla ilgiliydi. 46 Bu düzenleme Tim ur' a has olmadığı gibi, bilinçli bir siyaset olduğuna dair de hiçbir kanıt yoktur. Yine de, yerleşik bürokratların yerel halkı arkasına alarak güç ve itibar kazanmasının önüne geçti. Timur idaresi bu bakımdan, emrindeki İran divanının halkın zararına, kendisinin ve hükümranın çıkarlarının peşinden koştuğu İlhanlı idaresine benzer ZNY il, s Ibn '.Arabşah, s ZNY il, s. 33, Moğollar için, bkz. Spuler, Die Mongolen in lran, s ZN il, s Spuler, Die Mongolen in lran, s , A. A. Ali-zade, Sotsial'no-ekonomicheskaia i politicheskaia istoriia AZArbaidzhana XllI-XIV vv. (Bakü, 1956), s , 300. Petrushevskii tarafından ortaya atılan İranlı bürokratların halkın 21 1


216 BOZKIRLARIN SON GÖÇEBE FATİHİ Bu hanedanların, kendi Acem görevlilerinin güç kazanmasına izin vermelerinin çeşitli nedenleri vardı. Ortadoğu kültürü ve siyasetine pek aşina olmayan Selçuklular ve Moğollar, Horasanlı bürokratları devşirip, gerek yerleşik nüfusu yönetmekte, gerekse yerel güçlerle müzakerede onlara dayandılar. Selçuklular zaten Müslüman oldukları için, yeni topraklarında İlhanlılara nazaran daha az yabancılık çekiyorlardı, ama yine de sultanlarının, İran-İslam monarşi ve idare geleneğini kabul etme ve meşruiyetlerini Ortadoğu geleneklerine dayandırma arzusu, vezirlerine hayati ve güçlü bir yer edinme garantisi sağladı. 55 İlk İlhanlılar, Ortadoğu'ya uyum sağlamaya hiç hevesli değildiler, bu yüzden hanedanlık iddialarını Moğol geleneklerine dayandırdılar. Ancak yeni toprakları için acilen bilgili idarecilere ihtiyaçları olduğundan, büyük ölçüde Acem bürokratlara mecbur kaldılar ve onlara sadece mali konuları değil, büyük eyaletlerin valiliğini de havale ettiler. 56 Safeviler ise Acem bürokratların iktidarını başka nedenlerle teşvik etti. Timurlular gibi onlar da Ortadoğu'da iktidara gelmişlerdi ve onun kültürüyle de siyasetiyle de yakından tanış idiler. Bu nedenle, topraklarını yönetmek için yerleşik bürokrasiye fazlaca ihtiyaçları yoktu; bu durum idareye, Şah İsmail'in birçok vezirinin düşük bir konumda bulunması biçiminde yansımıştır.57 Ancak Safevilerin Acem görevlilere başka bir nedenle ihtiyacı vardı: ordudaki, emri altında birçok asker bulunduran aşiret reislerinin iktidarını dengeleyebilmek için. Şah İsmail' in, 1508'de vekit1ik -sivil, dini ve bazen de askeri konularda kral naibi vekili- makamına Türkmen emirleri yerine Acem görevlileri getirmesinin nedeni buydu. Acem bürokratların, çok daha zor yola gelen Türkmen aşiret reisleri üzerindeki iktidarını ilerletme siyaseti, Şah İsmail'in varisleri döneminde de devam etti Lambton, "The lnternal Structure of ehe Saljuq Empire," s. 248, 267, Bosworth, "The Political and Dynastic History of te lranian World," s. 22, Bartol'd, Boyle "Qjuwayni," s Ali-zade, Sotsial'no-ekonomicheskaia istoriia, s Roger Savory, lran under the Safovids (Cambridge, 1980), s. 32, Savory, "The Development of the Early Safawid State," s , 193-5, 199, , 233, 240,


303 TİMURLENK daha sonraki bir döneme ait olduğu ortadadır, çünkü hicri 9. (15.) yüzyılın ikinci yarısından itibaren olan olayları ve kişileri içine almaktadır. 2 Bu nedenle buradaki makamlar ve mevkiler listesinin, daha sonraki ve daha derli toplu bir sistemi yansıtıyor olması mümkündür. Yine de verdiği bilgiler çağcıl tarihçilerin hikayeleriyle gayet iyi uyuşmaktadır. Acem yönetim İlhanlılar ve bazı Ortadoğu hanedanlarında olduğu gibi Timur döneminde de, hükümdar sefere çıktığında onunla birlikte hareket eden bir merkez divan, bir de ülkenin belli başlı şehirlerinde toplanan yerel divanlar bulunuyordu.3 Genellikle divan-ı a'la adıyla anılan merkez divan hakkında en çok belge olanıdır. Bu divanın başlıca görevi vergileri toplamak, kurtulmalık paralarıyla fethedilen şehirlerin hazinelerinden alınan parayı kaydetmek ve taşra divanlarını denetlemekti. Bu sayılan işlerde Acemler de Çağataylılar da yer alıyordu. Divan, vergilerin kararlaştırılıp toplanmasında çok geniş yetkilerle donatılmış gibi görünüyordu ama yukarıdan müdahaleye de açıktı. Örneğin Keşmir beyinin ödeyeceği vergiyi divan-ı a'la kararlaştırmış, ama Timur miktarı indirmişti.4 Vergi toplamak için taşraya gönderilen birçok kişi, merkez divanın görevlileriydi. 5 Son olarak divan-ı a'la taşra divanlarının denetimi ve genellikle Timur'un isteği üzerine başlatılan yerel suiistimallerin giderilmesi işleriyle de uğraşıyordu. 2 Mu 'izz 'Ömer Şeyh Mirza b. Abu Sa'id'in H.860'ta (M.1456) doğduğunu belirtir, ama H.888'de (M.1483) doğan oğlu Babür'den söz etmez. Sultan Hüseyin Baykara'ya uygun görülen çeşitli unvanlar ile onun altında sıralanan emirlerin çokluğu, bu düzeltmenin onun 1469'da Herat'ı fethinden sonra yapıldığını düşündürür. (Mu 'izz, v. 155a, 156b-159b.) 3 Ali-zade, Sotsial'no-ekonomicheskaia istoriia, s. 290, Bosworth, lhe Ghaznavids, s ZNY il, s. 122, ZNS 1, s Bu insanlar, kimi zaman tayin edildikleri bölgelerde yıllırca kaldılar. Oean Aubin, "Un samon quhistani," s. 209, Mujma/ 111, s , ZNY il, s. 321,


305 TİMURLENK divanlarındaki daha alt mevkiler hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yok. Tek bildiğimiz Herat'taki bazı düşük mevkili vezirlerin adları, bir de divan-ı hassanın varlığı. Divan-ı hassanın ne olduğu tam olarak bilinmemekle birlikte, Selçuklulardaki taht topraklarını yöneten divan-ı has benzeri bir yapı olması muhtemeldir. 13 Sahib divan: Bu, İran divanındaki en yüksek makam olmalıdır. 14 Timur iktidarının bazı dönemlerinde, sahib divanın kim olduğu tam olarak belli değildir, ama bu makamın bazen paylaşıldığı bilinir. Bilebildiğimiz ilk divan başkanı H.803'te (M. 1401) ölen Hoca Mes'ud Simnani'ydi; başkanlığı hiçbir yerde açıkça belirtilmemişti, ancak öldüğünde divan yönetiminin bir başka katibe, Celal İslam' a verilmesinden hareketle bu sonuca varılmıştır. ıs Celal İslam'ın ataması geçiciydi, H.804'te (M ) sahib divanlık postu iki kişi, Heratlı Hoca Ali Simnani ve Sebzevarlı Seyfeddin T uni arasında paylaştırıldı. ıg Ali Simnani daha sonra azil ve hapis edildi. 17 İran bürokrasisinde, sahib divan mesai arkadaşlarının çok üstünde bir güce sahip değilmiş gibi görünüyor. Nitekim Hoca Mes'ud Simnani' nin adı ölmeden önce ancak iki yerde geçer: birinde, Memluk Sultanı Farac b. Berkok'tan gelen ulağın menfur tasarılarını keşfettiğinde, diğeri de çeşitli emirler ve diğer katip Celal İslam'la birlikte Şam'da kurtulmalık toplarken. ıs Mes'ud Simnani ve Celal İslam' ın sahiden de eşit statüde olmaları mümkündür; aslında Celal İslam'ın adı Mes'ud'tan biraz daha çok geçer. Toplanacak mal-i amana karar veren katiplerden biri olarak Delhi'de bulundu; Miranşah' ın işlerini düzeltmek için Azerbaycan' a gönderildi; Şam' da, kurtulmalık toplamanın yanı sıra, mahkumların salıverilmesini düzenlemekten de sorumluydu.19 Ancak başlardaki bu sivrilişine 13 A.K.S. Lambton, "Diwan" - "Iran", Encyclopaedia of Islam, yeni basım, cilt il, s Bu terim İlhanlılar zamanında kullanıldı. Ali-zade, Sotsial'no-ekonomicheskaia istoriia, s , ZNY il, s. 270, H. A., s , H. A. Geography, v. 318b. 15 ZNY il, s. 226, 239, 261, ZNS il, s. 171, Dastür al-wuzara', s ZNY il, s. 270, ZNS il, s. 171, Dastür al-wuzara', s H. A., s ZNY il, s. 226, 239, ZNS il, s ZNY il, s. 94, 156, 239, 041b061a72


About

Welcome to the group! You can connect with other members, ge...
bottom of page